S M

Hét informatiepunt voor professionals
op het gebied van wonen, welzijn en zorg

Zorgcoöperaties: 'Tijd is rijp om door te pakken'

De Brabantse zorgcoöperatie Hoogeloon ging in 2005 van start en was daarmee de eerste zorgcoöperatie van Nederland. Ad Pijnenborg is één van de initiatiefnemers en een drijvende kracht. In 2001 vroeg de gemeente Bladel ouderen na te denken over hun wensen met betrekking tot wonen, welzijn en zorg. Zij wilden graag in het dorp kunnen blijven wonen, ook als zorg nodig zou zijn. Destijds vonden zorgaanbieders Hoogeloon met 2250 inwoners echter te klein om zorg te leveren. Ouderen met een zorgvraag waren dus gedwongen te verhuizen. De teleurgestelde ouderen besloten 'dat niet langer te pikken' en namen het heft in eigen hand. Zo ontstond de coöperatie.

Zorgvilla kleinschalig wonen, zorgcoöperatie Hoogeloon

Historie van samenwerken

'Wij hebben hier in Hoogeloon een historie van samenwerken. Dat moesten de boeren hier vroeger ook al', aldus Pijnenborg. De coöperatie levert zorg en diensten, waardoor ouderen de gelegenheid krijgen langer in het dorp te blijven wonen. 'We kunnen niets alleen. We werken samen met verschillende organisaties en middenstanders in het dorp en daarbuiten.' De 250 leden komen twee keer per jaar bijeen voor een ledenvergadering. Het lidmaatschap bedraagt 20 euro per jaar. Iedereen die diensten afneemt, behoort lid te zijn.

Natuurlijk groeiproces

De coöperatie begon met een eetgroep, die tot op de dag van vandaag goed functioneert. Iedere dinsdag koken vrijwilligers voor zo’n 30, min of meer kwetsbare, ouderen. Verder houdt de zorgcoördinator een keer per week spreekuur en is tuinonderhoud geregeld via de sociale werkvoorziening. Ook is het mogelijk hulpmiddelen zoals een scootmobiel, rolstoel en rollator te lenen. De zorgcoöperatie regelt dagbesteding en 'zorgthuis', zoals hulp bij het huishouden, zorgverlening en verpleging. 'Ons burgerinitiatief heeft vanaf 2005 een natuurlijk groeiproces doorgemaakt. Met de start van Dagbesteding in 2006 en daarna Zorgthuis in 2008, werd de coöperatie een sociale onderneming met medewerkers in loondienst', zo verklaart Pijnenborg. In een coöperatie is het vanzelfsprekend dat de leden aangeven wat en hoe ze het willen, de zorgverlening is hierdoor echt vraaggericht.

Villa voor mensen met dementie

Voor mensen met dementie is er een villa gebouwd, vanaf 2014 bewoond door twee maal 7 bewoners. Met ervaringsdeskundigen, partners en kinderen van mensen met dementie, is besproken wat zij belangrijk vinden. Het accent in de Villa ligt op een zinvol leven met dementie, meedoen en welbevinden staan voorop. Zorg is belangrijk, maar dat is vanzelfsprekend. Bewoners en familie zijn leidend bij de invulling van de zorgverlening en ondersteuning', benadrukt Pijnenborg, die zelf lang in de zorg werkzaam was. Medewerkers in de Villa vormen een team van verpleegkundigen, verzorgenden en gastvrouwen die samen verantwoordelijk zijn voor het prettig wonen, een 'thuis' bieden aan bewoners en familie.

Keukentafelgesprek avant la lettre

In Hoogeloon bestaat het keukentafelgesprek al vanaf 2006. De zorgcoördinator betrekt de zorgvrager en de familie bij het intakegesprek. Samen nemen zij de ontwikkeling van de zorgvraag, de zelfzorg en de ondersteuning van familie en anderen door. De vraag wat de coöperatie aanvullend kan betekenen leidt tot een beperkte zorgvraag, die ruimte biedt aan de zorgvrager en de familie om zelf de regie te houden. Dit wordt erg gewaardeerd en geeft het vertrouwen dat meer zorg mogelijk is als dit nodig is.

Kwetsbare mensen eerder in beeld

Geleidelijk groeit de zorgcoöperatie tot een onderneming die zelf zorg levert en samenwerkt in een vorm van onderaannemerschap, met een reguliere zorginstelling. Bereikt de coöperatie ook de meest kwetsbare mensen? Pijnenborg krijgt deze vraag regelmatig en meent van wel. Juist kwetsbare mensen komen in een coöperatief verband eerder in beeld, ze worden door anderen gestimuleerd mee te doen of eens naar de zorgcoördinator te gaan. Ook neemt de zorgcoördinator zelf het initiatief tot contact.

Een voorbeeld: Een alleenstaande vrouw zond signalen uit dat het niet goed ging, de vrouw ontving ’s-morgens en ’s-avonds tijdelijk ondersteuning. Toen het weer beter ging werd de zorg afgebouwd, totdat bleek dat ze weer terugviel en slapeloosheid en onzekerheid zich van haar meester maakte. Dit had in het verleden vaak tot een tijdelijke opname geleid. De zorgcoördinator merkte dat mevrouw twee keer per dag even haar verhaal kwijt moet. Dat gebeurt nu, iedere morgen en iedere avond komt de verzorgster langs, mevrouw functioneert weer goed. Sterker nog: ze gaat naar de dagbesteding, kaart in het Steunpunt en ze dekt de tafels voor de eetgroep en voelt zich nuttig. Ze doet helemaal mee, en wordt al jaren niet meer opgenomen.

Initiatief moet uit bewoners zelf komen

Gemeenten en beginnende burgerinitiatieven komen voor advies naar Hoogeloon maar een coöperatie is niet te kopiëren. 'Je kunt als gemeente of initiatiefnemers de oprichting van een beweging niet forceren. Het moet uit bewoners van het dorp of de wijk zelf komen. Wat er leeft, krijg je alleen boven tafel als je er op uit gaat. Stel vragen, nodig burgers uit om mee te denken', adviseert Pijnenborg.

Samenwerken met reguliere zorgaanbieders

Een coöperatie is een vereniging waarvan de leden eigenaar zijn. Vanuit de behoeften van de leden ligt het accent in Hoogeloon op zorgverlening. Grofweg zijn er twee mogelijkheden: de coöperatie levert zelf zorg bijvoorbeeld met een persoonsgebonden budget (PGB) of samenwerken met reguliere zorgaanbieders. Zorgcoöperatie Hoogeloon maakt zich sterk voor samenwerken met reguliere zorgaanbieders. De belangrijkste principiële reden is dat verandering van binnenuit op termijn beter is. We ervaren dat het een moeilijke weg is.

Zorgvrager blijft leidend

Er zijn verschillen tussen een zorgcoöperatie en een zorgorganisatie. De visie van de zorgcoöperatie is 'simpel', in overleg met de zorgvrager en de familie wordt die ondersteuning en zorg geboden die de zorgvrager wenst. De zorgvrager blijft zelf leidend, voor zover als mogelijk past de zorgverlener zich aan. Dit gaat in overleg, waarbij de zorgverlener ook zijn kennis en ervaring meebrengt. Een zorginstelling stemt het werk af op wat de organisatie het beste past en is minder flexibel naar de zorgvrager.

Leiderschap van de leden

Binnen de coöperatie is het logisch dat zorgvragers verantwoordelijkheid nemen voor de zorg, prioriteiten stellen en aangeven wat ze belangrijk vinden. In een zorginstelling weegt de aandacht voor 'zorg en veiligheid' zwaar, dit kan ten koste gaan van de relatie tussen zorgvrager en zorgverlener. De angst om fouten te maken leidt tot bureaucratie en verspilling van tijd. De organisatievorm van een coöperatieve vereniging kenmerkt zich door het leiderschap van de leden; zij geven richting aan het beleid. Het bestuur voert uit en legt verantwoording af, een vorm van democratie en openheid. Zorginstellingen zijn stichtingen, zij bepalen zelf hun beleid en zijn minder transparant over de inhoud van het werk en het financiële reilen en zeilen.

Toegevoegde waarden

Wat een zorgcoöperatie en een reguliere zorginstelling gemeenschappelijk hebben is dat ze beiden goede zorg willen leveren, medewerkers willen goede zorg en welzijn bieden, de organisatie waarvoor zij werken bepaalt of dit kan of niet. Een zorgcoöperatie slaagt er makkelijker in om antwoorden te bieden wat de zorgvrager nodig heeft. Kan Zorgthuis geen maaltijd bieden, dan biedt de Villa uitkomst. Uitwisseling van medewerkers is mogelijk, de gewenste oplossing is belangrijk, niet het geld. Het succes van de zorgcoöperaties is de grote tevredenheid bij zorgvragers en familie, rust en zekerheid voor inwoners, het kunnen blijven wonen in het dorp. Het zijn deze toegevoegde waarden die het omzien naar elkaar en verantwoordelijkheid nemen voor elkaar versterken.

Herbezinning zorgverlening Nederland nodig

Burgerinitiatieven die zorg leveren hebben te maken met dezelfde wet- en regelgeving die overheden voorschrijven aan zorginstellingen. Ook overheden erkennen dat de zorgverlening niet adequaat georganiseerd is, en stimuleren verandering. Een veranderingsproces vraagt om een fundamentele herbezinning: een bezinning over gezondheid en ongezondheid; over kwaliteit van gezondheid en kwaliteit van leven; over verantwoordelijkheid voor gezondheid.

Denken over gezondheid verandert

Het denken over gezondheid laat verschuivingen zien: Van Voorkomen van ongezondheid naar Bevorderen van gezondheid en Versterken van gezondheid. Dit wordt een lang durend proces waar ouderen niet op kunnen wachten. Het ministerie van VWS beseft dit ook en heeft Nederland Zorgt Voor Elkaar (NLZVE) gevraagd aan te geven welke knelpunten burgerinitiatieven ervaren. Dit heeft dit voorjaar geleid tot een actieprogramma waarin aangestuurd wordt te komen tot: aanpassen van wet- en regelgeving; duurzame financiering mogelijk maken; continuïteit bevorderen; maatschappelijke impact meetbaar maken en juridisch innoveren. Minister Hugo de Jonge schaart zich achter deze uitgangspunten. De tijd is nu rijp om door te pakken! zegt Ad Pijnenborg.

Op woensdag 10 oktober 2018 organiseert het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg de vierde editie van het landelijke congres 'Expeditie Begonia' over innovatieve woonvormen. Ad Pijnenborg en Freya Pijnenborg (auteurs van het boek Burgers doen het zelf! over zorgcoöperatie Hoogeloon) verzorgen een verdiepend college tijdens het middagprogramma.

24-07-2018

Stel een vraag


Daniëlle Harkes
Manager Kenniscentrum



Yvonne Witter
Adviseur Kenniscentrum